25/07/2010

ABHAZ TARİHÇİ DENİS ÇAÇHALİA TARAFINDAN KRASNAYA POLYANA BÖLGESİ VE TARİHİ GEÇİMİŞİ HAKKINDA 2001 YILINDA YAZILAN ARAŞTIRMA YAZISI. 

25/07/2010. Sevgili abhazyam.com üye ve izleyicileri “Sochi 2014 Kış Olimpiyatları” yaklaştıkça olimpiyatların yapılacağı “Krasnaya Polyana” Bölgesi ile ilgili olarak çeşitli görüşler öne sürülmektedir. Bölgede yapılan arkeolojik kazılar ile ilgil olarak sonuca gitmeye çalışanlar, tarihsel bilgileri olmadan çeşitli yorumlarda bulunarak sonuca ulaşmaya çalışanlar bulunmaktadır.

Krasnaya Polyana Bölgesi’nin tarihi geçmişine dayanarak 2014 Sochi Kış Olimpiyatları’nın protesto edilmesini savunan organizasyonlar ve kişiler bulunmaktadır. Abhazyam.com olarak çeşitli kişi ve kuruluşların inceleme, araştırma ve yorumlarına sitemizde yer veriyoruz. Ve vermeyi de sürdüreceğiz.

Aşağıda Abhaz Tarihçi Denis ÇAÇHALİA tarafından 2001 yılında KRASNAYA POLYANA BÖLGESİ’nin tarihi geçmişi ile ilgili olarak yazılmış olan inceleme yazısı sizlerin yorumuna sunulmuştur.

Abhazyam.com olarak Denis ÇAÇHALİA’nın “KRASNAYA POLYANA VE ÇEVRESİNİN TARİHİ GEÇMİŞİ” adlı eserinin İngilizce metninden Türkçeye çevirisini yaparak okurlar ile buluşmasını sağlayan Murat YILDRIMGEÇ (GEÇBA) ve Mahinur TUNA (PAPAPHA)’ya teşekkür ediyoruz.

Saygılarımla.

Abhazyam.com Yayın Sorumlusu

Fatih ATAN (A’tanba)       

© D. Çaçhalia. Krasnaya Polyana, 2001

KRASNAYA POLYANA VE ÇEVRESİNİN TARİHİ GEÇMİŞİ

Krasnaya Polyana: (Abhazcası Gubaa-dü) - Mzımta Nehri'ne ulaşan yüksek dağ vadisi Adler bölgesinin Soçi kısmında yer alır ve Rusya Federasyonu'nun Karadeniz kıyılarının dağlık kesiminde ünlü bir kış tatil merkezi olarak bilinir.
 Abhazya Cumhuriyeti'nin yakın Krasnodar Bölgesi sınırında yer almaktadır. 1864 yılında Gubaa-dü yerleşim biriminin adı Romanovsk, daha sonra ise Krasnaya Polyana olarak değiştirildi.

Gubaa-dü adı 19. yüzyıl ortalarındaki Rus belgelerinde Kbaada olarak geçmektedir (1). Abhaz dilinden gelmektedir. Gubaa sözcüğünün değişik söylenişleri Gubaz, Gıbaz, Agubaa, Kbaa biçimindedir. Gubaz soyadı günümüzde Abhazya Cumhuriyeti ve Türkiye'nin Abhaz diasporasını oluşturan vatandaşları tarafından da kullanılmaktadır. İkinci sözcük "dü" alan anlamına gelir ve Abhazya'nın karakteristik tarihsel isim dizileri olarak karşımıza çıkmaktadır (2) Abhazların Tarihsel Kahramanlık Öyküleri içinde Gubaa Tıkua ve Gubaz Çakua adında kahramanlara rastlanmaktadır (3).

Tarihi Gubaa-dü (şimdiki adı ile Krasnaya Polyana) bir Ahçipsa köyüdür. Ahçipsa, Aibga, Pshü, Çvija komşu köyleri ile birlikte Medovey bölgesini meydana getirirler (4). Bu nedenle Üst Mzımta, Psou ve Bzıp sakinlerine Medovyalı (medoveytsami) onların eski ve genel liderlerinin adına ise Mdı Marschana (Mdı Marşanaa) denirdi. Mdı/Mdzı isim dizisi dağlık Abhazya'da meydana gelen, Mzımta (Mdzımta) Nehri, Mdzı Gölü (veya Mdzımta-adzmıj) şimdiki ismiyle Kardıvaç, Mzımta Nehri'nin doğduğu kaynak), Mzı Gölü, Mdı Geçidi, bölgede tarihi bir köy olan Mdzaa'daki Gagrıpş Nehri'nin kuzeyinde yer alır. Dağlık bir bölge olan Mzdaa'nın folklorik öyküleri günümüz Abhazları tarafından da anlatılmaktadır.

Medoveyliler Kafkasya aralığının kuzey tarafında yaşamışlardır.(5) Ve bunu Kuzey Medovey'in her yerinden güneye, köylerin isimleri de dâhil olmak üzere tekrarlamışlardır. Burada Ahçıpsalılardan Hodz ve Belaya yaşamış olup onlar Apsua (Abhazca'da eski Şahgirey anlamına gelir) Bag ve Tam köylerini kurmuşlardır (6). Bilinen ikiz kasabalar Kvara-Çgya (Kuara-çügia) (Abhazca'da kötü dere, sel anlamına gelir) Bu köyün şimdiki yerinde bulunan köy Krasnaya Polyana'nın bugün kuzey kesimindeki Esto-Sadok'dur. Kafkasya'nın kuzey yamacında kalan diğer tarihi köyün adı ise Kvara-Çgya  (Kuara-Çügia) köyü ile değiştirildi. Burnoe da, 19. yüzyılın ikinci yarısında Estonyalı kolonistler tarafından dolduruldu.(7) Ahçipsa'nın bir kısmı da Hvaj-du ve Hvaj-çkun gibi köylerde yaşıyordu (köylerin Rusça isimleri Staro-Kuvinsk ve Malo-Kuvinsk'tir). Günümüz Abhazyalıları ve Kabardeyler köken olarak medoveyli ailelerin etno-genetik taşıyıcıları olduklarını ve geleneği devam ettirdikleri kanıtlanmışlardır.(8)
Yakın halklar, kaçak Kabardeyleri ve Karaçaylıları genellikle Abhazyalılar, Medoveyliler veya Ahçipsalılar olarak adlandırmışlardır. (9)

Tüm Medovey köyleri, soyadları Marschan (Marşan) olan prensler tarafından yönetim altına alınmış ve Mas-yıpa, Bagarkan-yıpa, Djalakan-yıpa (Calakan-yıpa), Hudatsvır-yıpa (Hudaçüır-yıpa), Kazlat-yıpa, Zaurım (Zawrım), Mschvıd-yıpa (Müfid-yıpa) gibi birçok kabilelere ayrılmışlardır. Mzımta'nın ortasında (Krasnaya Polyana yolunun yarısında) Marschan (Marşan) adıyla anılan bir yerleşim yeri vardır(10). Kapşh Köyü'nün (Rusca adı Kepşa’dır) biraz altındaki yerleşim yeri bu soyluların adını taşıyordu. Günümüz Abhazyası’nda da Kapşh soyadıyla karsılaşmaktayız. Atalarının köyü Kapşh-kıt'dır ve Gagra Kolhid yöresinde bulunmaktadır. Yakınları da Gal bölgesinde, adları değiştirilmiş Kavşbaya'da yaşarlar. Bu aile Türkiye'deki Abhaz Diasporasında da yaşamaktadır.

Bu bölge hakkındaki ilk bilgiye XVII. yüzyıl ortalarında Türk gezginlerinin "Seyahatname" adlı eserinde rastlanmaktadır. Evliya Çelebi'nin yazdığı raporlara göre Ahçipsalıların nüfusu 10 bin kişi kadardı (11). XVIII. yüzyılın sonunda Ahçipsa'dan bahseden Rus tarihçiler de (I. Gildenshted dâhil) görülür (12) XIX. yüzyılın başında kuzey medoveylilerden (Mdayöy) bahseden gezginlerin başlıcaları; Y. Klaproth (13), M. Medic i (14),  S. Bronevsky (15), F. Tornau (16), F. Bodenstedt (17)  ve diğerleridir.

Sadzsko Medoveyli Abhazya için ilk harita verilerini Abhazya'daki, tutsaklık yıllarında Rus casusu F. Tornau'dan almıştır.(18) Özgür Abhazya'nın (Soçi-Adler bölgesi) şematik bilgileri, Abhazya Prensliği dâhil Ryabova haritasında bulunmaktadır (19). Büyük Abhazya (Özgür, Kuzey ve Prenslik) hakkındaki daha detaylı ve gerçekçi bilgileri, XIX. yüzyıl A. Menda'nın haritasından alabilirsiniz.(20) 1830 yılı sonu bu harita üzerinde Ritsa Gölü ilk kez görünmektedir. Ritsa (Rişhtsa) ve Krasnaya Polyana adı ile Gubaa-dü işaretlenip pek çok köy, dağ yolları, dağlar ve nehirler belirlenmiştir, diğer yazarlarda bazı yer adları ve yazarları bulunamadı. Bölgenin tarihsel toponimisini (yer adlarını) modern yazarlardan bir grup kendi aralarında incelenmişlerdir. Bu yazarlar; D. Kokov (21), L. Lavrov (22),  L. Şakirbay (23), T. Gitsba (24), D. Çaçhalia (25), V. Voroşilov’dur (26).

Krasnaya Polyana sakinlerinin soy isimleri ve çevresi şu şekildedir; Marschan (Marşan), Mas-yıpa, Kazlat-yıpa, Adzagua-yıpa, Darmaa (Darımba), Zaurım (Zawrım), Aşhatsaa (Aşhuatsaa), Aşharua (Aşharıwa), Çvijaa (Çüciaa), Gubaz (Agubaa) Adzınba (Ardzınba),  Akuaça (Koçba), Kvadzba (Kuadzba), Bagapşh, Kapşh, Ahba, Aegba, Aşüba, Abidjba (Abijba), Humsatsva (Humsaçüa), Hvatişh (Hüatiş), Aguasba, Pşhkyaç-yıpa (Pişkiaç-yıpa), Djır-yıpa (Cır-yıpa), Papba, Taskuaç-yıpa, Apşhıtsba (Apşıtsba), Vouba, Dzıba (Zıba), Agrba, Sakania, Arstaa, Kudjba, Ajiba, Kapba gibi.(27)

XVII. yüzyılın ortasında Medovey'in içinde. Hıristiyanlık hakkında ve nasıl domuz eti yendiği konusundaki itirafları, Evliya Çelebi kaleme almıştır. (28)  XIX. yüzyılın başlangıcında, İslam aristokrasisi özellikle bölgedeki nüfuzunu arttırmıştır. Ancak halk İnal-Kuba, Pshu-nıhai (29)
Anşaa Rnıha gibi kutsal yerlerde bazı temel dini ayinler yapmaya devam etmiştir. Ahçipsalılarda da Huarpşh-nıha gibi kutsal yerler vardı. (30)

Medovey, Abhazya'nın politik hayatına aktif olarak katıldı. I. Gildenshtedt’a göre Sohum Osmanlı İmparatorluğuna bağlıyken Abhazya valisi, Medovoy ve Sadzwa şehzadelerinden (prenslerinden)  seçilirdi. (31)

Bilinen son paşa, Abhazya'nın Başkenti'nde oturdu, Geçripş yöneticilerinden Prens Geçba Arslanbey oldu. Prenslik siyasi kriz nedeniyle XVIII-XIX yüzyıl başında, birkaç yıl boyunca Abhazya'nın valisi ve tek yöneticisi oldu. Abhazya siyasi elitleri arasında son zamanlardaki rakamlar, ataları Ahçipsa'dan gelenler ile doludur. Aralarında, Sovyet Abhazya'nın liderleri, Abhaz Komünist Partisi'nin ilk sekreterlerinden M. Bgajba, V.Hisba gibi.

Abhazya Cumhuriyeti'nin ilk devlet başkani V. Ardzınba, geçici başkan S.Bagapşh, Abhaz Parlamentosu Sözcüsü N. Aşüba, Parlamento milletvekili T.Hvatış (Hüatış), Abhazya Cumhuriyeti'nin Rusya Büyükelçisi I. Ahba. TÜrkiye'deki Abhaz Diasporasında da durum aynıydı. Mustafa Kemal Atatürk'ün kabinesindeki Başbakan Rauf Orbay (Aşharua), Politikaci Sabahaddin Kvadzba, diplomat Aziz Meker, Uluslararasi Abhaz Halk Birliği Ikinci Baskanı Cemaletdin Ardzınba.

Kafkas Savaşı 21 Mayıs 1864 yılında, tam olarak Gubaa dü'nın (Kbaa-dvı, Kbaa-dü) ormanlık alanında bitirildi.  Abhazyalılar son savaştaki belgelerini, verdikleri büyük kayıpları ve kardeşlerinin yerel mezarlarını korumaktadırlar. Dağlık kısımlarda yaşayan yerel halk Türkiye'de Zakariyya (Efteniye) (Zekeriya Köy ve çevresine yerleşti. Bugün Ahçipsalıların torunları 17 köyde yaşamaktadırlar (32). Bunlardan en önemlileri Bıçkı,, Tshinara, Apsara, Kvara-Çgya (Kuaraçügia), Çakallık'tır. Eski nesil Abhazca'yı hala korumakta ve konuşmaktadır, ancak genç nesil çoğunlukla sadece kendi yurttaşlarını anlayabilecek kadar bilmektedirler.

İş ulusal kimliğine gelince, oldukça açık bir şekilde kimliklerini korumaya devam etmektedirler. Ahçipsalılar kendilerini en saf Abhaz ırkı olarak kabul etmektedirler (Apsua-tskya-Apsuwa-tskia). Kendi ülkelerini Abhazya (Apsnı) olarak adlandırırlar. Bundan öyle emindirler ki Apsuvalık konusunda kendilerinden daha üstün kimse yoktur.  Ulusal davranışın ana karakteri onlarda mevcuttur. Bu kendine özgüveni olan Ahçipsalılarla yapılan konuşmalarda hemen hissedilir. Parlak Abhaz öz kimlik olgusu Ahçipsalıların folklorlarına de yansımıştır. İşte etnograf Alina Açba'dan bazı örnekler (33)   1980 yılında Türkiye'de kaldığı birkaç ay içinde Türkiyeli Abhazlar arasında ve Ahçipsalılar arasında yaptığı tarihsel ve etnolojik derlemelerden çıkan bazı sonuçlar aşağıdaki gibidir.
 
“Apsuara (Abhazlık) Abhazya'da doğdu;

Pshu-Ahçipsalılar Abhazların ahlak beşiğidir;

Ahçipsalılar , Abhazların onur beşiğidir;

Ahçipsalılar, diğerlerine göre daha fazla Abhaz şerefine ve cesaretine sahiptirler;”
  
Bu tanımlar, “Tanrım, Abhaz onurunu koru!” diyerek Ahçipsalılar tarafından bir ziyafet sofrası başında ilan edilmiştir.

Krasnaya Polyana'nın ve çevresinin folkloru zengin ve çeşitlidir. Ahçipsalılar, Nart destanının Abhazya'nin geniş arazilerinde bilinen diğer motifleri ile ünlüdürler. Ahçipsa'da yasayan ulusal kahraman Pşhkyaç-yıpa Mancha’nın (Pişkiaç-yıpa Mança Xatsa) yaptıkları ile ilgili orijinal ve çeşitli efsaneler vardır. Mança Adzınba ailesinin çok güçlü bir temsilcisi olmuştur. Ardzınbalarla aynı aileden olan Kvadzba (Kuadzba), Djır-yıpa (Cır-yıpa), Akuaça,, Paşü-yıpa ve kahraman Mança ile ilgili şarkılar Ahçıpsa folklorüne iyi bir örnektir.
 
Bu öykünün sözleri Abhaz kültür mirasının parlak müzikal ve şiirsel eserlerinden biridir.
 
Bugün de Cır-yıpa Danakay Kardeşlere dua etmek Abhazların ağızlarından eksik olmaz. Başka bir Medoveyli kahraman olan Kudjba Kapıta (Kuc Kapıt) hakkında da oldukça bol düz yazı ve şiir anlatıları vardır (34) Doğal olarak, Medoveyin torunları Ritsa Gölü’nün oluşumu ile ilgili farklı efsaneler de anlatmaktadırlar.

Kaynakça:

1. Dyaçkov-Tarasov A. Psyaska Geçidin'den  (üst Malaya Laba”dan) Karadeniz’e gecmek // SMOMPK, XXXI BASKI, Тiflis, 1902, s. 37.
2. Voroşilov V. I. Rus Karadeniz Sahili Yer Isimleri. Maykop, 2007,  s.127-128; Kafkas dağları ve dağ patika yollari yer isimleri  (Abhazca) Sohum, s.414 ;  Harita, Çerkes sahilleri Haritasi 1835 (?) GBP
Şakirbay G. Z. Abhaz Yer isimleri – Büyük Soçi, Sohum1978, s.9.
3. Zuhba S. L.  Abhaz Halk Tarihindeki Kahramanlık Öyküleri (Efsaneler). (Abhazca)  Sohum, 1978,  s.111-112;
Sakania M. Halk Hikayeleri (derleyen Şakrıl K. S. (Abhazca) Sohum, 1976.
4. Tornau F.F.  Rapor notlarından. Tornau F.F. « Karadeniz'in doğu kıyılari açıklaması Bzıp Nehri'nden Soçi''ye » Tiflis, 25 KASIM 1835   // Abhazya Tarihi Materyalleri Kitabından (1803-1839 ),Bölüm1, Sohum  2008, s.199. Kafkas Subayın Anıları, Airo-XX ", 2000, s.171, bu kitabın içinde. Dzidzaria A.A. "F. F. Tornau ve Kafkas materyalleri ", M. 1976. 111
5. Ançabadze Y.D. Abaza (Kuzey-Batı Kafkasya halklarının etno-kültürel tarihi)  / /  IES, VIII. BASKI,  Moskova, 1984, s. 149.
6. Basaria S. P.  Abaza-köy, -Küçük-Karaçay Bölgesi ve çevresi /  "Seçilmiş Yazılar" kitabının yazarı». Sohum, 1967, s. 90-91.
7. Dyaçkov-Tarasov A. Psyaska Gecidi'nden.  s. 18-25.
8. Midov A. A.  Ailemin soy ağacı //  bknz.  «Kuzey Kafkasların Genealojisi (Soykütüğü) ” (baskı 3/ 2003);
 Midov A. H.  Midovlarin Gelişi -  / /dergiye bakınız. "Edebiyat Kabardino-Balkariya" Nalçik, 2007, № 7, s. 114- 119
9. Basaria,  s. 101.
10. Tornau, Hatıralar, s.171.
11. Evliya Celebi, Seyahatname. 3. BASKI Мoskova «Nauka», 1983, s. 54;  Seyahatname (Türkçesi.),  2, Istanbul, 2005, s. 131.
12. Gildenshtedt I. A.  Kafkasya'ya Yolculuk 1770-1773 yıllarında. (Yeniden yazım, RAS), St. Petersburg,  2020,s. 227.
13. Klaprot Y. 1807 ve 1808 yıllarında Kafkaslar ve Gürcistan'a Gezi Açıklamaları (Malbahova K.A. İngilizce'den tercüme). Nalçik, "EL-FA",  s. 119-123.
14. Melikset-Bekov L .M.  PONTICA TRANSCAUCASICA ETNICA (Medici'ye göre) 1815-1819 yılları) / / RC, 1950, № 2, s. 169.
15.zBronevskiy S. Kafkaslar ile ilgili son coğrafi ve tarihsel haberler. (1823 yılında yeni basim) Nalçik, El-Fa, Nalçik, 1999, s. 68, 75.
16. [Tornau F. F. ] Tornau F.F. Rapor notlarindan. Tornau F.F. « Karadeniz'in doğu kıyılari açıklaması. Bzıp Nehri'nden Soçi'ye ». Tiflis, 25 KASIM 1835 . // Abhazya Tarihi Materyalleri Kitabından (1803-1839 ), Bölüm 1, Sohum  2008,
s.199. Kafkas Subay Anıları. M., Airo-XX  " 2000, s.171, bu kitabın içinde. Dzidzaria A. A.  "Tornau F. F. ve Kafkas materyalleri ", M. 1976.s.111
17.Bodenshtedt F. R.  Büyük ve Küçük Abhazya üzerinde. Çerkesya Hakkında. Moskova 2002
18. F.F.Tornau. Karadeniz'in Doğu Kıyısındaki bir bölümün haritasi.Teğmen-Yüzbaşı Baron Tornau, 1835, 39H41, Moskova, 1835 / / TSGVIA, VDA, 20600;  bkz. Çaçhalia D. K. B. Soçi Toponimisi Aile-Soyadı genel adlandırma kitabı / / ek.  Martel E.,Kafkas Rivierasi. Güney Rusya ve ‎Abhazya'da Seyahat,  Moskova, 2004,  s. 187 (harita).
19..Ryabov. Karadeniz kıyı şeridi Haritasi. B.M., XIX y.y.,RSB.
20. Mend A. I.  Çerkes sahil Haritasi. B. M, 183 , RGB ( harita fragmanı, Soçi bölgesinde yayınlanan Martel'in Kafkas Riviera'sı adlı kitabından alınan görüntü. Güney Rusya ve ‎Abhazya'da Seyahat, Moskova, 2004, bir ek olarak. Çaçhalia D. B. Soçi Toponimi kitabi. Aile-soyadı adlandırmasi kitabı.).
21. Kokov D. N. Adigejskaya (Çerkes) toponimisi. Nalçik Şehri, 1974.
22. Lavrov L. I. Toponomi notları, KES, BASKI VII, M., 1974.
23. Şakirbay G. Makalesinden alıntı.
24. Gitsba T. Makalesinden alıntı.
25. Çaçhalia D. Makalesinden alıntı.
26. Voroşilov V.  Makalesinden alıntı.
27. Çirikba V.  Abhazların Türkiye'deki İskanlari/  bknz. İnal-ipa Ş. D. Sadz.. Tarihi ve etnografik denemeler. "Kafkasya'nın Halkları", 2. Baskı, Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsü. Maclay, M. , 1995, s. 260-277 ; Kvara-çgya  (Kuara-çügia) (Türkiye) sakinleri ile sohbet , Adzınba Kadir Ural, Nisan. 2010 ve etnograf  Papapha Mahinur  Tuna  (İstanbul), Nisan. 2010 / LA CDK
28. Celebi. Makalesinden alıntı,  s/ 57.
29. Abhazlar. Halklar  ve Kültürler serisi "(kollektiv yazar toplulugu), Moskova, Nauka, 2007; Djanaşia N. S. Abhazya etnografyası uzerine makaleler. Sohum, 1960;
Çursin G. F. Abhazya etnografyası hakkindaki materyaller. Sohum 1957, s. 32-34; Sakaina M.  Abhazca Hikayeler.. (derleyen ve duzenleyen K.S. Şakrıl) Sohum, 1970,  s. 74-76.  Inal-Ipa Ş. D.  Abhazya'nın etno-kültürel ve tarihi hakkında sorular. Sohum, 1976,  s. 303-305.  Abhazya Halk Folkloru uzerine gecmis notlar ( Genko'nun kendi el yazısı. Abhazya Bilimler Akademisi Yayınları (Abhazca). Sohum. 2001,  s. 107; Abhazalar’da sesli sanat.  Abhazya Cumhuriyeti Bilimler Akademisi.  12-.kitap,  VII.Baski  (Abhazca). Sohum. 2002,  s. 130.
30. Gitsba T. Makalesinden alinti сs 417; [Аbıdjba Z.]  Hvarpşh-nıha hakkında notlar, Z. C. Abıdjba'nın sözleriyle, 1979 yılı / LA CDK
31.Gildenshtedt I. Makalesinden alıntı, s/ 227.
32. Bilgi veren  Papapha Mahinur Tuna (Istanbul), 15. 05. 2005 // LA CDK
33. Açba Alina. E.  Ahçipsa Torunlarının Öyküleri (Abhazca). Daktilo ile yazılmış yazı. Sohum 2008,  s. 1-18
34. Abhaz Şiir Antolojisi. Мoskova, «Hud. Lit.», 1958, s. 42-60; Kоvac K. V. 101 Abhaz Halk Şarkıları. Sohum. 1929, с. 22; Sonsuz Halk Pınarı, Halk Efsaneleri. K. S. Şakril tarafindan derlendi, (Abhazca). Sohum, 1989, s. 91; 161-162; 240-242; Sakania M. Makalesinden alıntı, с. 31-39; Ahbaz Folkloru Hakkındaki Eski Kayıtlar с. 61-65; 71-72; Abhaz Halk Folkloru ( Arthur Anşba'nın notlarından). Abhazlık Enstitüsü Yayınları (Abhazca).  Dzopua Z. (Copua Z.)  Sohum. 1995, s. 141..

www.abhazyam.com